Rezerwat przyrody "Kępa Redłowska"

Według Ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 października 1991 r. (Dz. U. Nr 114, poz. 493) art. 23.1:
Rezerwat przyrody jest obszarem obejmującym zachowane w stanie naturalnym lub mało zmienionym ekosystemy, określone gatunki roślin i zwierząt, elementy przyrody nieożywionej, mające istotną wartość ze względów naukowych, przyrodniczych, kulturowych bądź krajobrazowych.

Położenie i specyfika przyrodnicza

Rezerwat przyrody "Kępa Redłowska" formalnie powstał 29 lipca 1938 r. na podstawie Zarządzenia Wojewody Pomorskiego "o ochronie tworów przyrody na obszarze Kępy Redłowskiej w Gdyni" i jest najstarszym rezerwatem w województwie pomorskim. Teren rezerwatu leży w południowo-wschodniej części mikroregionu fizycznogeograficznego Kępa Redłowska, będącego częścią mezoregionu Pobrzeże Kaszubskie (Augustowski, 1974, Przewoźniak, 1985), wchodzącego w skład makroregionu Pobrzeże Gdańskie (Kondracki, 1994).
"Kępa Redłowska" jest rezerwatem krajobrazowym, podlegającym ochronie częściowej. Jego powierzchnia wynosi obecnie 120 ha (pierwotnie było to 126,93 ha). Zamiarem jego utworzenia była ochrona wszystkich elementów przyrodniczych na tym terenie. Szczególnie chciano objąć ochroną stanowiska jarzębu szwedzkiego Sorbus intermedia, obecnie podlegającego ochronie całkowitej, figurującego na "czerwonej liście" roślin zagrożonych w Polsce. Inne ważne walory przyrodnicze rezerwatu to naturalny i seminaturalny krajobraz nadmorskiej, polodowcowej wysoczyzny morenowej oraz pozostałości seminaturalnych zbiorowisk leśnych reprezentowanych przez: żyzną buczynę niżową Melico-Fagetum, kwaśną buczynę niżową Luzulo pilosae-Fagetum i acydofilny las bukowo-dębowy (kwaśna dąbrowa) Fago-Quercetum petraeae. Nie należy również zapomnieć o aktywnym klifie z zespołem procesów geomorfologicznych, który niewątpliwie podnosi walory rezerwatu (Zarzycki i Szeląg 1992).

Rys historyczny

Mimo że rezerwat "Kępa Redłowska" utworzono formalnie w 1938 roku, to już w 1910 roku teren ten uznano za obiekt chroniony (Wodniczko 1926, Browicz 1961). Jednak do roku 1938 prowadzono tu gospodarkę zrębową, wycinając drzewa całymi połaciami. W ich miejsce nasadzano obce gatunki iglaste (rzadko dąb i buk). Duży udział miały też samosiewne gatunki lekkonasienne. To sprawiło, że lasy te nie są naturalne, a co najwyżej seminaturalne. Również nabrzeże ulegało niekorzystnym zmianom, głównie z powodu zniszczeń dokonanych przez letników, a spotęgowanych przez fale morskie i deszcze. Już wówczas alarmowano, że z powodu nadmiernej penetracji rekreacyjnej stan rezerwatu jest w opłakanym stanie. Próbowano temu zapobiec poprzez założenie ogrodzeń (w 1935 roku), jednak wkrótce rozkradziono je. Proponowano również zwiększyć ochronę terenu poprzez zatrudnienie dodatkowego dozorcy.
Szereg ogromnych szkód wyrządziło też wojsko, które zajęło część terenu prawdopodobnie już przed wojną. Jego działalność na części rezerwatu (do lat 90-tych) spowodowała wyłącznie negatywne przekształcenia środowiska przyrodniczego. Śladów działalności wojska na tym terenie jest mnóstwo: działa artyleryjskie (Fot. 1), zwoje siatki ogrodzeniowej, konstrukcje żelbetowe i metalowe, kolektory kanalizacji sanitarnej i burzowej (Fot. 2, 3).

W czasie wojny część drzewostanów uległa poważnemu uszkodzeniu z powodu ostrzeliwania czy też kradzieży. Po wojnie powierzchnia rezerwatu uległa zmniejszeniu z 126,93 ha do 120 ha. Bezpośrednią przyczyną tego były wylesienia wskutek zniszczeń wojennych oraz rozbudowa miasta.
W latach 19 50-tych postanowiono ustabilizować klif, nad którym rozmieszczone były stanowiska artyleryjskie. W tym celu wybudowano betonową opaskę brzegową o długości 315 m oraz cztery ostrogi o długości 50 m i odstępie 60 m (Basiński, 1963). Rozwiązanie to jednak na niewiele się zdało, gdyż klif nadal cofa się wskutek potężnych osuwisk.


Penetracja rekreacyjna była poważnym problemem również w okresie powojennym. Rezerwat, a w szczególności stok klifu, był stale niszczony zarówno przez letników, jak i przez mieszkańców. Sytuacja do dnia dzisiejszego niewiele się zmieniła.
W okresie powojennym prowadzono gospodarkę leśną, polegającą na zabiegach pielęgnacyjno-sanitarnych i hodowlanych. Wprowadzono gatunki obce siedliskowo takie jak: sosna, modrzew, daglezja, świerk i robinia, co spowodowało pogorszenie stanu istniejących drzewostanów. Natomiast w zakresie unaturalnienia osiągnięto znikome rezultaty (Przewoźniak, 1996).

Cele ochrony rezerwatu

Rezerwat przyrody "Kępa Redłowska" posiada status rezerwatu krajobrazowego, poddanego ochronie częściowej. Ustanowiono też dla niego ogólne i szczegółowe cele ochrony przyrody, przedstawione poniżej (wg "Planu ochrony rezerwatu przyrody Kępa Redłowska", 1994).

Ogó1ne cele ochrony przyrody:
1. Zachowanie krajobrazu Kępy Redłowskiej o wyjątkowych wartościach estetyczno - widokowych, reprezentatywnych dla zalesionej strefy nadmorskiej z brzegiem klifowym Pobrzeża Południowobałtyckiego.
Ponieważ krajobraz stanowi zewnętrzny obraz całości środowiska przyrodniczego wraz z procesami i przeobrażeniami budujących go geokomponentów, podstawowym zadaniem rezerwatu krajobrazowego jest nie tylko ochrona cech widokowych, ale ochrona całego środowiska przyrodniczego.

2. Zachowanie naturalnych i zbliżonych do naturalnych zbiorowisk roślinnych
klifu i jego zaplecza reprezentowanego przez wysoczyznę morenową oraz stworzenie warunków dla restytucji zbiorowisk przekształconych lub zniszczonych, a także dla restytucji fauny.

3. Zachowanie i restytucja struktury i dynamiki środowiska przyrodniczego
dla potrzeb naukowych, dydaktycznych i ogólnopoznawczych.

Szczegółowe cele ochrony przyrody:
1. Zachowanie naturalnego charakteru klifu pod względem struktury
środowiska i procesów przyrodniczych.
2. Zachowanie unikalnych zbiorowisk roślinnych związanych z klifem
aktywnym i martwym oraz ze strefą przyklifową.
3. Utrzymanie naturalnych drzewostanów oraz przebudowa drzewostanów częściowo lub całkowicie nieodpowiadających siedlisku.
4. Restytucja runa i podszytu pod drzewostanami przywracanymi do stanu
naturalnego.
5. Utrzymanie stanowiska jarzębu szwedzkiego Sorbus intermedia, gatunku
rzadkiego na naturalnych stanowiskach w Polsce, podlegającego ochronie całkowitej.
6. Zachowanie stanowisk innych gatunków roślin podlegających ochronie
całkowitej i częściowej.
7. Zachowanie gatunków roślin rzadkich w regionie gdańskim, zwłaszcza
gatunków górskich.
8. Utrzymanie nisz ekologicznych jak największej liczby gatunków zwierząt
z różnych grup systematycznych, charakterystycznych dla siedlisk leśnych
i klifowych Pobrzeża Południowobałtyckiego.
9. Utrzymanie rezerwatu jako jednego z miejsc odpoczynku ptaków na
południowobałtyckiej trasie ich wędrówek.
10. Stworzenie warunków dla naukowych obserwacji procesów regeneracji
zbiorowisk leśnych i dynamiki procesów klifowych.
11. Umożliwienie ludziom zapoznania się ze specyfiką przyrody strefy
nadmorskiej z brzegiem klifowym.

Zasady użytkowania rezerwatu

Ogólne zasady ochrony ekosystemów leśnych (wg "Planu ochrony rezerwatu przyrody Kępa Redłowska", 1994):

1. Wyklucza się użytkowanie rębne na obszarze całego rezerwatu.
2. Zabrania się jakichkolwiek działań techniczno-leśnych na klifie, zarówno aktywnym jak i martwym oraz w jarach i wąwozach.
3. Drzewostany o składzie gatunkowym zgodnym z siedliskiem nie podlegają cięciom, z wyjątkiem posuszu zagrażającego bezpieczeństwu udostępnionych szlaków turystycznych oraz posuszu zagrażającego zatarasowaniem dróg możliwych do wykorzystania przez straż pożarną. Drewno pozyskane z tego tytułu należy pozostawić w lesie aż do całkowitego rozkładu.
4. W drzewostanach o składzie gatunkowym niezgodnym z siedliskiem dopuszczalne są cięcia sanitarne. Cięciom tym mogą podlegać tylko gatunki drzew niezgodne z siedliskiem. Drewno pozyskane z tego tytułu podlega usunięciu poza rezerwat.
5. Złomy i wywroty drzew zgodnych z siedliskiem pozostawia się na miejscu. Złomy i wywroty drzew niezgodnych z siedliskiem podlegają usunięciu poza rezerwat.
6. Z terenu rezerwatu, z wyłączeniem strefy klifu, należy usunąć następujące gatunki drzew i krzewów: kasztanowiec zwyczajny, topola kanadyjska, topola mieszańcowa, topola włoska, śnieguliczka, tawuła van Houtte’a.
7. Zakazuje się pozyskiwania karpiny.
8. Zakazuje się prowadzenia zrywki i wywozu drewna sposobami mogącymi spowodować zniszczenie wierzchniej warstwy gleby, runa i podszytu.
9. Dopuszcza się sztuczne odnowienie lasu gatunkami zgodnymi z siedliskiem wykonane wyłącznie ręcznie, materiałem miejscowego pochodzenia.
10. Dopuszcza się jednostkowe usuwanie gatunków niezgodnych z siedliskiem w celu odsłonięcia młodego pokolenia zgodnego z siedliskiem.
11. W przypadku gradacji owadów – szkodników drzewostanów można je zwalczać tylko, gdy zagrożone będą drzewostany zgodne z siedliskiem. Sposób zwalczania należy uzgadniać z Wojewódzkim Konserwatorem Przyrody w Gdańsku.

Ponadto obowiązują zasady takie same jak na pozostałych terenach leśnych, zgodnie z Ustawą z dnia 28 września 1991 r. o lasach (Dz. U. Nr 101, poz. 444 z 1991 r.):

Art. 30.1. W lasach zabrania się:
1. zanieczyszczania gleb i wód,
2. zaśmiecania,
3. rozkopywania gruntu
4. rozgarniania ściółki i niszczenia grzybów oraz grzybni,
5. niszczenia lub uszkadzania drzew, krzewów lub innych roślin,
6. niszczenia urządzeń i obiektów gospodarczych, turystycznych i technicznych oraz znaków i tablic,
7. zbierania płodów runa leśnego w oznakowanych miejscach zabronionych,
8. zbierania ściółki,
9. wypasu zwierząt gospodarskich,
10. biwakowania poza miejscami wyznaczonymi przez właściciela lasu lub nadleśniczego,
11. wybierania jaj i piskląt, niszczenia lęgowisk i gniazd ptasich, a także niszczenia legowisk, nor i mrowisk,
12. płoszenia, ścigania, chwytania i zabijania zwierząt,
13. puszczania psów luzem,
14. hałasowania oraz używania sygnałów dźwiękowych, z wyjątkiem przypadków wymagających wszczęcia alarmu.

Art. 30.2. Przepisy ust. 1 pkt 3 i 5 nie dotyczą czynności związanych z gospodarką leśną, a pkt 12-14 nie dotyczą polowań.

Art. 30.3. W lasach oraz na terenach śródleśnych łąk, torfowisk, jak również w odległości do 100 m od granicy lasu, zabrania się działań i czynności mogących wywołać niebezpieczeństwo, a w szczególności:
1. rozniecania ognia poza miejscami wyznaczonymi do tego celu przez właściciela lasu lub nadleśniczego,
2. korzystania z otwartego płomienia,
3. wypalania wierzchniej warstwy gleby i pozostałości roślinnych.

Art. 30.4. Przepisy ust. 3 nie dotyczą działań i czynności związanych z gospodarką leśną, pod warunkiem, że czynności te nie stanowią zagrożenia pożarowego.

Odnosząc się do ust.2. wprowadzono na terenie rezerwatu zakaz polowań, natomiast odnosząc się do ust. 4. podtrzymano przepisy ust. 3. również dla działań i czynności związanych z gospodarką leśną

Ponadto wprowadzono w rezerwacie zakaz:
§ zbioru wszystkich roślin, albo ich części,
palenia tytoniu (Plan ochrony rezerwatu przyrody "Kępa Redłowska", 1994).

Projektowany rezerwat morski w ramach Bałtyckiego Systemu Obszarów Chronionych (BSPA)

Historia utworzenia rezerwatu morskiego rozpoczęła się w 1991 roku, kiedy organizacja Bałtyckich Biologów Morza (Baltic Marine Biologists - BMB) oraz Światowa Organizacja Ochrony Przyrody (World Wide Fund for Nature - WWF) powołały Grupę Roboczą do opracowania Bałtyckiej Sieci Morskich Rezerwatów Morskich. W pracach grupy uczestniczyli naukowcy z różnych krajów nadbałtyckich, w wyniku czego powstał program utworzenia przez poszczególne państwa nadbałtyckie kilkudziesięciu rezerwatów przybrzeżnych, wzdłuż linii brzegowej Bałtyku. Prace zespołów naukowców przybrały postać dokumentu i Komisja Helsińska 10 marca 1994 roku w odniesieniu do artykułu 13 Konwencji Helsińskiej (1974), wydała dokument nazwany HELCOM RECOMMENDATION 15/5 o tytule: SYSTEM OF COASTAL AND MARINE BALTIC SEA PROTECTED AREAS (BSPA) (Rys. 1). Wśród obszarów zaproponowanych do Baltic Sea Protected Areas z obszaru polskiej strefy ekonomicznej należą:

- Park Krajobrazowy Mierzeja Wiślana - włączenie okolicznych wód do parku krajobrazowego,
- Rezerwat Przyrody "Kępa Redłowska" - włączenie okolicznych wód do rezerwatu,
- Nadmorski Park Krajobrazowy - włączenie okolicznych wód do parku krajobrazowego,
- Słowiński Park Narodowy - włączenie okolicznych wód do parku narodowego,
- Woliński Park Narodowy - włączenie okolicznych wód do parku narodowego.

Należy zwrócić uwagę na fakt, iż morskie obszary przyrodniczo cenne wyznaczono tuż przy istniejących formach ochrony przyrody takich jak parki narodowe, krajobrazowe oraz rezerwat przyrody. Świadczyć to może o dotychczasowej olbrzymiej roli objęcia ochroną obszarów lądowych i niewątpliwie pozytywnym wpływie na przyległe obszary morskie. Niestety wyżej wymienione obszary morskie nie zostały w świetle polskiego prawa objęte jakąkolwiek ochroną prawną.

Generalne kryteria, którymi kierowano się przy wyborze obszarów morskich przyrodniczo cennych ustalały, że wytypowane obszary powinny:
- być reprezentatywne - należy uwzględnić strukturalny podział Bałtyku, jego hydrografię, morfologię i biologię, a także aspekty funkcjonowania ekosystemów;
- być wolne, jak to tylko jest możliwe, od zanieczyszczeń i innych oddziaływań człowieka;
- cechować się wysoką bioróżnorodnością, zawierać naturalne oraz stabilne zespoły fauny i flory;
- być poddawane systematycznym badaniom naukowym, zarówno podstawowym, jak i stosowanym;
spełniać funkcje edukacyjne, jako wzorcowe obiekty do prezentacji opinii publicznej, uczniom i studentom, a także jednostkom decyzyjnym różnego szczebla.

Kryteria te uzgodniono na spotkaniu BMB/WWF, w Salaspis na Litwie w 1992 roku. Obok kryteriów ogólnych wyróżniono również kryteria szczegółowe, które ustalają, że proponowane obszary powinny:
- prezentować unikalne cechy ze względu na właściwości geologiczne, a także zasiedlające je rzadkie gatunki, lub reprezentować ekosystem, którego zbiorowiska podlegają korzystnym przemianom;
zawierać cenne zasoby przyrodnicze, zwłaszcza wyróżniające się wartościowymi pulami genowymi, wysoką produktywnością, z uwzględnieniem miejsc tarliskowych, a także cechować się wysokimi wartościami rekreacyjnymi i turystycznymi.

Lokalizacja

Przebieg granic zgodnie z zamieszczoną w "Przyrodniczej waloryzacji morskich części obszarów chronionych HELCOM BSPA województwa pomorskiego" (Osowiecki, Żmudziński, 2000) "Propozycją formalnego wniosku o powołanie rezerwatu przyrody Kępa Redłowska w ramach BSPA", powinien przebiegać następująco (Rys. 2):
- naturalną granicą wschodnią, od strony zatoki, jest izobata 10 m, która oddalona jest od brzegu o około 1000 m.
- granicę południową stanowi linia równoleżnikowa biorąca swój początek w miejscu gdzie zaczyna się molo w Orłowie,
- zachodnią granicą jest linia brzegowa lądowego rezerwatu,
- północną natomiast równoleżnikowa linia na wysokości środka cypla uzbrojonego opaską betonową poniżej usytuowania dział artyleryjskich.

Takie ramy wyznaczają obszar projektowanego rezerwatu morskiego, którego pole powierzchni równe jest 185 ha. Tak przyjęta granica pozwoli na objęcie ochroną najcenniejszych elementów przyrody, zarówno abiotycznych jak i biotycznych.

Walory przyrodnicze i cele ochrony projektowanego rezerwatu

Akwen ten cechuje się bardzo urozmaiconą budową geologiczną. W jego obrębie przemieszcza się materiał skalny pochodzący z abradowanego klifu. Dno jest zbudowane z gruboziarnistego piasku, płatami zalegają płaskie otoczaki, spotkać można skamieniałości, bursztyn i głazy o znacznych rozmiarach; największe osiągają średnicę około 4 metrów. Nurkując można również zaobserwować w dnie wychodnie węgla brunatnego. Te same, możemy też obserwować u podnóża klifu podczas spaceru po plaży.
Na dnie pomiędzy dwoma cyplami, na głazach i otoczakach znajdujemy porastające kolonie roślinne jak i zwierzęce. Bogaty zespół fitobentosowy oraz zoobentosowy zaskakuje różnorodnością gatunkową i siedliskową. Płaty łąk podwodnych trawy morskiej (Zostera marina) pomiędzy skupiskami kamieni i bogatym zespołem omułka (Mytillus trossulus), ichtiofauna oraz odwiedzająca akewn awifauna nurkujaca, tworzą swoistą mozaikę i stanowią niewątpliwy dowód na słuszność idei rozszerzenia granic rezerwatu Kępa Redłowska o część morską.
Szczegółowy opis komponentów projektowanego rezerwatu morskiego Kępa Redłowska, będzie miał miejsce w dalszej, wynikowej części niniejszej pracy.

Celem ochrony zgodnie z projektem jest:
" zróżnicowany charakter osadów dennych, obfitujący w różnej wielkości głazy narzutowe i skupiska kamieni, stanowiące siedlisko wielogatunkowych zespołów bentosowych o znacznej bioróżnorodności, z udziałem szeregu rzadkich obecnie w Zatoce Gdańskiej gatunków makrofitów".

Zasady użytkowania zgodne z projektem

Zgodnie z propozycją formalnego wniosku o powołanie morskiego rezerwatu przyrody, w części morskiej zabrania się:
- umacniania brzegów oraz wznoszenia budowli i urządzeń technicznych bez uzgodnienia z władzami rezerwatu, poza okolicą ujścia rzeki Kaczej oraz przystani rybackiej w Orłowie;
- uprawiania sportów motorowodnych;
- zanieczyszczania wody;
- niszczenia środowiska morskiego;
- stosowania wszelkich środków chemicznych.

Jednocześnie zezwala się, zgodnie z projektem:
- na swobodne przemieszczanie się wzdłuż brzegu morskiego;
- rybakom zawodowym i służbie ratowniczej na swobodne przepływanie jednostkami motorowymi
na prowadzenie badań naukowych w obrębie rezerwatu, za zgodą placówki zarządzającej obszarem rezerwatu.